Królowie, kolej i czekolada. Niezwykła historia warszawskiego Kamionka

Kamionek należy do miejsc, których dzieje zaczęły się na długo przed powstaniem współczesnej Warszawy. Dawna wieś Kamion przez stulecia funkcjonowała przy ważnych szlakach komunikacyjnych i przeprawie przez Wisłę. Do granic administracyjnych miasta została włączona dopiero w 1889 roku. Wcześniej zdążyła się jednak zapisać w historii.

^{Skaryszewski Park}

Król wybrany na prawym brzegu

W 1573 r. na polach Kamionu odbyła się pierwsza wolna elekcja, zakończona wyborem Henryka Walezego, a później w 1733 r. Augusta III Sasa. Dzisiejsza okolica ul. Grochowskiej była wówczas miejscem spotkania szlachty przybywającej z różnych stron państwa. Zamiast miejskiej zabudowy pojawiały się obozowiska, a o przyszłości kraju decydowano pod otwartym niebem. To jeden z najbardziej zaskakujących rozdziałów historii Kamionka. Miejsce kojarzone przede wszystkim z fabrykami było wcześniej areną wydarzenia, które określiło sposób wyboru kolejnych polskich monarchów. Pamięć o elekcjach przetrwała w nazwie Kamionkowskich Błoń Elekcyjnych. Z Kamionka pochodził również Roman Dmowski. Urodzony w 1864 roku polityk, późniejszy współtwórca niepodległego państwa polskiego, wraz z Ignacym Janem Paderewskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu. Jego pochodzenie przypomina, że jeszcze w drugiej połowie XIX wieku Kamionek nadal pozostawał podwarszawską osadą.

Kolej zmieniła wszystko

Przemysłowa historia Kamionka wiąże się także z rozwojem transportu. Uruchomienie Kolei Terespolskiej w 1866 roku, sąsiedztwo dworca i przebieg szosy terespolskiej stworzyły dogodne warunki do powstawania zakładów. Kolej dostarczała surowce i pozwalała wysyłać gotowe produkty na odległe rynki. Przy Grochowskiej działała fabryka Jaegera i Zieglera, produkująca wstążki i koronki. Z czasem jej asortyment poszerzono o wyroby związane z rozwojem lotnictwa, między innymi amortyzatory do samolotów. Historia tego zakładu pokazuje więc drogę od dodatków do ubrań do elementów nowoczesnych maszyn.

^{Sinfonia Varsovia}

Czytaj również: Znasz numer działki, ale numeru jej księgi wieczystej już nie? Tak go ustalisz

Kamionek stał się miejscem produkcji bardzo różnych przedmiotów. Na terenach przy Mińskiej działała manufaktura lniana i jutowa, później zakłady amunicyjne „Pocisk”, a po wojnie Warszawska Fabryka Motocykli. Stąd wyjeżdżały znane skutery Osa.

Industrialne dziedzictwo

Jednym z materialnych śladów tych historii jest dawna Fabryka Perun przy Grochowskiej 301/305. Od 1913 roku w jej ceglanych zabudowaniach działał zakład związany z produkcją gazów technicznych i sprzętu spawalniczego. Obok czekolady, motocykli i wyrobów włókienniczych to właśnie Perun budował przemysłowe znaczenie Kamionka. Niedługo historię okolicy będzie można odczytać w zachowanych budynkach hal i ich nowych funkcjach. Dawny teren fabryczny jest obecnie punktem wyjścia dla nowej inwestycji Alides Polska. Zaprojektowany przez pracownię WWAA kompleks mieszkaniowo-usługowy połączy wkrótce współczesną architekturę z czterema historycznymi halami Peruna. Odrestaurowane zabudowania pomieszczą usługi, a otwarte przestrzenie pomiędzy budynkami mieszkalnymi i nowe przejścia piesze pozwolą włączyć teren w codzienne życie sąsiedztwa.

^{Muzeum Wedel}

Czekolada, która miała własny samolot

Szczególne miejsce w historii Kamionka zajmuje oczywiście Jan Wedel. W latach 1927–1931 zbudował tu nową fabrykę, przenosząc produkcję czekolady na prawy brzeg Wisły. Nowoczesny zakład zmienił krajobraz okolicy, a marka stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli warszawskiej przedsiębiorczości. Wedel dbał również o otoczenie pracy. Przy fabryce funkcjonowały między innymi stołówka, biblioteka, ambulatorium, przedszkole i klub sportowy. Pracownicy mogli korzystać z ośrodka wypoczynkowego w Świdrze oraz ogródków działkowych w pobliżu Parku Skaryszewskiego. Z jego działalnością wiążą się także historie, które brzmią jak gotowe scenariusze filmowe. W 1936 roku przedsiębiorca kupił firmowy samolot, którym przewożono słodycze między innymi do Gdyni i Paryża. Przy wejściu do Parku Skaryszewskiego ustawił automat do sprzedaży słodyczy, według Muzeum Warszawy pierwszy taki w mieście.

Od weterynarii do muzyki

Inny zaskakujący rozdział kryje kompleks przy Grochowskiej 272, związany dziś z Sinfonią Varsovią. Powstał jako siedziba Instytutu Weterynaryjnego. Lokalizacja na granicy Kamionka i Grochowa miała praktyczne uzasadnienie: w sąsiedztwie znajdowało się targowisko koni i bydła, zapewniające uczelni dostęp do zwierząt potrzebnych w badaniach i nauczaniu. Dawne zaplecze naukowe zyskało z czasem muzyczną funkcję. Przemysłowy Kamionek miał także swój zielony kontrapunkt. Park Skaryszewski, projektowany przez głównego ogrodnika Warszawy Franciszka Szaniora i tworzony w latach 1905–1916, powstał na dawnych łąkach Skaryszewa. Jego krajobrazowy układ, stawy i rozległe aleje pozwalały odpocząć od rytmu pobliskich zakładów.

Historia zapisana w codzienności

”W historii Kamionka jak w soczewce przeglądają się dzieje europejskiej metropolii. Najpierw był tu nadrzeczna osada, potem wieś kościelna, przemysłowo-robotnicze przedmieście, peerelowska dzielnica fabryczna. Po przemianach 1989 roku postindustrialna okolica, która przechodzi chyba najbardziej spektakularną transformację na terenie prawobrzeżnej Warszawy. W pofabrycznych budynkach i przestarzeniach powstają zarówno nie tylko mieszkania, nowe lokale usługowe i gastronomiczne. Przenoszą tu swoje siedziby redakcje ogólnopolskich mediów, działa prywatny uniwersytet, biura, start upy” – mówi Cezary Polak, dziennikarz Polskiego Radia RDC, współautor książek, autor wielu artykułów i audycji o dziejach okolicy.

Czytaj również: Pracownia WXCA z Nagrodą Architektoniczną Warszawy za Dom dla Młodych Mam i Ich Dzieci

Kamionek nie ma jednego symbolu ani jednej opowieści. Jego tożsamość tworzą królewskie elekcje, przedsiębiorcy, fabryczni pracownicy i mieszkańcy. Ich historie sprawiają, że ten fragment Warszawy pozostaje miejscem, które warto poznawać także poza głównymi turystycznymi trasami. Kolejnym etapem zmian ma być trzecia linia metra. Dla mieszkańców Kamionka najważniejszym punktem nowej trasy będzie stacja Mińska. Nowe połączenie uzupełni sieć transportową okolicy, która przed ponad stu laty zaczęła się rozwijać dzięki kolei.

W przemianie Kamionka spotykają się różne wątki historii prawobrzeżnej Warszawy. Królewskie elekcje, rozwój kolei, przedsiębiorczość i życie fabrycznych społeczności pozostawiły tu ślady, które nadal można odnaleźć podczas spacerów. Rozpoczęta przez Alides Polska modernizacja hal dawnej Fabryki Perun i nadanie tej części ul. Grochowskiej drugiego życia, pozwalają pamiętać o tych, którzy tworzyli ją wcześniej.