Oświęcim zyska nową przestrzeń pamięci. Powstanie pawilon dla drewnianej mykwy

Budynek o powierzchni około 600 m² będzie nową przestrzenią opowieści o kilkusetletniej obecności społeczności żydowskiej w Oświęcimiu. Pawilon stanie nieopodal lokalizacji dawnej Wielkiej Synagogi, zburzonej przez Niemców na początku II wojny światowej.  Odkryta mykwa stanowi obecnie jeden z najcenniejszych materialnych śladów życia żydowskiego w tej części Europy. Rytualna łaźnia, służąca duchowemu oczyszczeniu poprzez zanurzenie w tzw. „żywej wodzie”, była niegdyś jednym z fundamentalnych elementów religijnej codzienności. Choć pierwotnie sądzono, że konstrukcja może liczyć nawet cztery stulecia, wyniki badań archeologicznych, historycznych i dendrologicznych jednoznacznie wskazują na jej powstanie w drugiej połowie XVIII wieku. Wyjątkowo dobry stan zachowania drewnianej konstrukcji sprawia, że znalezisko uznawane jest za unikat w skali europejskiej.

Od odkrycia do ekspozycji

Obecnie relikty mykwy znajdują się w pracowni konserwatorskiej, gdzie prowadzone są specjalistyczne prace zabezpieczające, przygotowujące obiekt do przyszłej ekspozycji. Równolegle Muzeum Zamek w Oświęcimiu prowadzi postępowanie przetargowe na opracowanie kompletnej dokumentacji projektowej pawilonu, obejmującej również zagospodarowanie otoczenia budynku. Szacuje się, że etap projektowy, wraz z uzyskaniem wszystkich wymaganych uzgodnień, potrwa około roku. Zgodnie z założeniami funkcjonalnymi, pawilon będzie obiektem dwukondygnacyjnym, z niższą kondygnacją częściowo zagłębioną w skarpę. Na poziomie górnym pracownia Mirosława Nizio zaplanowała ekspozycję stałą poświęconą mykwie i kontekstowi jej funkcjonowania, natomiast poziom dolny pomieści zaplecze techniczne, szatnie, toalety oraz niewielką salę edukacyjną. Wejście do budynku przewidziano od strony ul. Berka Joselewicza.

Pamięć żydowskiego Oświęcimia

Projektowana ekspozycja nie będzie powielać narracji Muzeum Żydowskiego w Oświęcimiu, lecz stanowić jej dopełnienie. Skoncentruje się na historii i znaczeniu odkrytej mykwy jako punktu wyjścia do opowieści o codziennym życiu, duchowości i rytuałach żydowskich mieszkańców miasta. Przed II wojną światową Żydzi stanowili ponad połowę ludności Oświęcimia; Zagładę przeżyła jedynie garstka osób. Ostatni żydowski mieszkaniec miasta, Szymon Kluger, zmarł w 2000 roku.

Czytaj również: Architektura pamięci. Projekt Narodowego Muzeum Hołodomoru w Kijowie

Za koncepcję architektoniczną oraz aranżację wystawy odpowiada znane i cenione biuro architektoniczne Nizio Design International, pracownia założona przez Mirosława Nizio, specjalizująca się w projektowaniu muzeów, wystaw i miejsc pamięci. NDI jest współautorem m.in. wystaw stałych Muzeum Powstania Warszawskiego oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Projekt pawilonu mykwy w Oświęcimiu wpisuje się w misję pracowni, polegającą na tworzeniu współczesnych form opowiadania historii.

Rozpoczęcie budowy pawilonu i realizacji wystawy planowane jest na 2027 rok. Inwestycja zostanie dofinansowana ze środków Oświęcimskiego Strategicznego Programu Rządowego na lata 2026–2030.

Czytaj również: Urbanistyka predykcyjna: jak AI zmienia planowanie miast