Reforma Funduszu Badawczego Węgla i Stali: więcej środków dla regionów węglowych

– Fundusz Badawczy Węgla i Stali to jedyny taki instrument, który pozwala na wsparcie obszaru naukowego w czasie transformacji energetycznej. To narzędzie przeznaczone dla takich regionów jak Śląsk, które zmagają się z transformacją energetyczną, ale mają też niesamowity potencjał naukowy do wykorzystania, chociażby w procesie przejścia od węgla do źródeł odnawialnych. To kwestia wykorzystania terenów poprzemysłowych, ograniczenia emisji metanu w skupiskach pokopalnianych czy postawienia na technologie, które pozwolą np. na czystą produkcję stali – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Borys Budka, poseł do Parlamentu Europejskiego z Koalicji Obywatelskiej, przewodniczący Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii (ITRE).

Fundusz Badawczy Węgla i Stali (Research Fund for Coal and Steel – RFCS) ustanowiono w 2002 roku po wygaśnięciu Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Wykorzystuje on roczne odsetki z pozostałych aktywów EWWiS do wspierania projektów w zakresie badań naukowych i innowacji, które zwiększają konkurencyjność europejskiego przemysłu węglowego i stalowego. W czerwcu Rada UE i Parlament Europejski wypracowały szczegóły reformy funduszu, które zostały zatwierdzone przez Radę pod koniec ubiegłego miesiąca. Decyzją instytucji unijnych przedłużono czas trwania programu do 2034 roku zamiast do 2030 roku, jak proponowała Komisja. Fundusz zapewni do 120 mln euro rocznie, a łączna kwota inwestycji wyniesie ok. 800 mln euro.

 ^{Borys Budka, poseł do Parlamentu Europejskiego z Koalicji Obywatelskiej, przewodniczący Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii (ITRE)}

Czytaj również: Polskie start‑upy rosną w siłę. PARP otwiera im drogę na rynki globalne

– Dla nas, dla Polski bardzo ważne było to, żeby utrzymać ten mechanizm jako element badawczy. Połączenie przemysłu i nauki jest niezwykle istotne, jeżeli chcemy prowadzić efektywną transformację energetyczną, a także transformować miejsca pracy i osiągnąć to, co jest bardzo istotne, czyli konkurencyjność na arenie międzynarodowej – tłumaczy Borys Budka.

Projekty finansowane przez RFCS obejmują m.in.: procesy produkcji stali, zoptymalizowane wykorzystanie i oszczędzanie zasobów, oszczędność energii i poprawę efektywności przemysłowej, zdrowie i bezpieczeństwo w pracy, ochronę środowiska, technologie wspierające regiony węglowe w okresie transformacji czy też redukcję emisji z produkcji stali.

Planowana od 2027 roku reforma ma uprościć dostęp do wsparcia i przygotuje fundusz do jego przyszłej integracji z innymi unijnymi programami badań naukowych i innowacji, a także z programami wsparcia inwestycyjnego.

– Środki, które wspólnie z Komisją i Radą Unii Europejskiej udało nam się wypracować, stanowią tylko część pomocy, która jest i będzie przeznaczona dla regionów podlegającym transformacji energetycznej. W tym funduszu mówimy o obszarze badań, natomiast nie mówimy o kwestii bezpośredniego wsparcia dla przemysłu. Od tego są inne narzędzia – mówi przewodniczący Komisji ITRE w PE. – Projektujemy nową perspektywę finansową dla programu Horyzont oraz, co będzie nowością, wprowadzimy specjalny Europejski Fundusz Konkurencyjności, wspierający przedsiębiorstwa, które są innowacyjne i wdrażają nowe rozwiązania. Należy więc traktować ten fundusz badawczy jako element większej układanki, natomiast jest to jedyne tak zaprojektowane narzędzie, które jest dedykowane dwóm obszarom: węgla i stali.

Czytaj również: Cyfryzacja energetyki przyspiesza, ale firmy wciąż „ślepe” na zużycie energii

Komisja Europejska w przedstawionej w lipcu 2025 roku propozycji nowych wieloletnich ram finansowych (WRF) 2028–2034 przewidziała utworzenie Europejskiego Funduszu Konkurencyjności, który będzie inwestował w technologie strategiczne. Ma uprościć i przyspieszyć finansowanie unijne oraz pobudzić inwestycje prywatne i publiczne. Wsparcie będzie skoncentrowane na czterech obszarach, tj. czystej transformacji i dekarbonizacji, cyfryzacji, zdrowiu, biotechnologii, rolnictwie i biogospodarce, a także obronie i przestrzeni kosmicznej. Zaproponowany przez KE budżet całego funduszu to 409 mld euro, w tym 175 mld euro na program Horyzont Europa.

– Przechodzenie od węgla do nowoczesnych zielonych źródeł energii to proces długotrwały, ale my w Polsce podkreślamy, że nie może się on odbywać kosztem ludzi – podkreśla Borys Budka. – Ważne jest, aby gwarantować nowe, czyste, bezpieczniejsze miejsca pracy. To wymaga przekwalifikowania zawodowego i odpowiedniego traktowania osób, które ciężko pracowały przez ostatnie lata, chociażby w górnictwie, aby one same widziały, że przyszłość i szansa ich rozwoju zawodowego to zielona energia, żeby to była zachęta do tego, aby się transformować.