VAT i akcyza w dół, ceny w górę. Czy to wystarczy, by zatrzymać inflację?

W reakcji na wybuch wojny na Bliskim Wschodzie i blokadę transportu ropy naftowej przez cieśninę Ormuz ropa Brent podrożała w ciągu miesiąca o ponad 37 proc., a WTI – o blisko 47 proc. Za tymi podwyżkami poszły wzrosty cen paliw na stacjach benzynowych. Dlatego, zgodnie z decyzją ministra finansów i gospodarki, stawka podatku VAT na paliwa została obniżona z 23 proc. do 8 proc. Obowiązuje ona czasowo od 31 marca do 30 kwietnia 2026 roku. Od 30 marca do 15 kwietnia br. została również obniżona akcyza na wybrane paliwa. Została ona zmniejszona do najniższego poziomu dopuszczonego przez Unię Europejską, czyli 29 gr na litr benzyny oraz o 28 gr na litr oleju napędowego. Rząd wyliczył, że wdrożone obniżki VAT na paliwa będą kosztować budżet państwa ok. 930 mln zł, a akcyzy – ok. 400 mln zł.

– Ceny paliw są, były i będą poza kontrolą Rady Polityki Pieniężnej. Nie zwalnia nas to jednak z obowiązku ograniczania tego rodzaju szoków i wpływu na gospodarkę. Ceny nośników energii mają to do siebie, że są bardziej zmienne. Jeśli gospodarka jest na to przygotowana, czyli ma ustabilizowane procesy cenowe usług czy towarów, nie ma zaburzeń, jeśli chodzi o żywność, to te szoki mają tendencję do bycia krótkotrwałymi. Chyba że konflikt trwa bardzo długo – mówi agencji Newseria prof. dr hab. Joanna Tyrowicz, członkini Rady Polityki Pieniężnej. – Po drugie, te szoki pozostają bez dużego wpływu na decyzje uczestników życia gospodarczego. Wszyscy są bowiem przekonani, że RPP czy władza monetarna zrobi to, co trzeba, żeby sprowadzić inflację do celu. W związku z tym oczekiwania inflacyjne z dokładnością do cen nośników energii pozostają niskie i zakotwiczone. Ale to wymaga tego, żeby na początku gospodarka była w sytuacji stabilizacji.

^{prof. dr hab. Joanna Tyrowicz, członkini Rady Polityki Pieniężnej}

Czytaj również: Modernizacja armii szansą na rozwój prywatnego sektora i wzrost innowacji

Ze wstępnych szacunków Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że paliwa i smary do prywatnych środków transportu w marcu br. wzrosły o 8,5 proc. r/r i o 15,4 proc. w porównaniu z lutym 2026 roku. Te podwyżki nie przełożyły się na razie na ceny energii elektrycznej i paliw, które w ujęciu rocznym podrożały o 3,9 proc., a w miesięcznym – staniały o 0,1 proc. Za żywność i napoje bezalkoholowe w marcu br. również nie zapłaciliśmy więcej niż miesiąc wcześniej. W stosunku do tego samego okresu w 2025 roku ceny podskoczyły o 2 proc.

Statystyki GUS wskazują, że inflacja pozostaje w zakresie celu inflacyjnego NBP (2,5 proc. z przedziałem odchyleń ± 1 pp.) od połowy ubiegłego roku. W styczniu i lutym tego roku wyniosła 2,1 proc.

– Czy osiągniemy cel inflacyjny? Przy tak luźnej polityce pieniężnej możemy mieć z tym pewne problemy. Najważniejsze natomiast jest to, że mieliśmy bardzo krótkie okno trwające zaledwie trzy lata, żeby sprowadzić inflację z powrotem do celu, zanim doszło do następnych szoków. Teraz jesteśmy w rzeczywistości, w której się one wydarzyły. Wchodzimy w nie znowu z nie do końca przygotowaną na nie gospodarką. Chociaż średni wskaźnik inflacji był zadowalający, to cały czas składał się z bardzo niepokojącej, wysokiej inflacji usług – uważa członkini RPP. 

Dane GUS pokazują, że w lutym 2026 roku usługi podrożały o 4,8 proc. w porównaniu do analogicznego okresu rok wcześniej.

– Jedną z bardzo mylnych interpretacji danych jest to, że mieliśmy unormowaną sytuację z inflacją, zanim zaczęła się agresja Stanów Zjednoczonych i Izraela na Iran. W praktyce jest zupełnie inaczej. Wskaźnik inflacji, średnia publikowana co miesiąc, była myląca. Nie w tym sensie, że była nieprawdziwa. Oczywiście jest to prawda, ale cały czas mieliśmy bardzo wysoką presję na wzrost cen w wielu sektorach gospodarki, w tym tych całkowicie niezależnych od czynników zewnętrznych, takich jak usługi krajowe – tłumaczy prof. Joanna Tyrowicz. w rozmowie podczas konferencji „Od danych do decyzji. Statystyka dla przedsiębiorstw i gospodarki” organizowanej przez Główny Urząd Statystyczny w Warszawie.

Od początku 2024 roku do sierpnia 2025 roku wzrost cen usług utrzymywał się na poziomie ok. 6–7 proc. rocznie.

– Co prawda w 2025 roku inflacja w grupie usług krajowych i konsumpcja nieco zwolniły w porównaniu do 2024 roku, ale wkład usług do całej inflacji w 2025 roku był prawie taki sam. To jest różnica między 1,6 a 1,7 pp. Biorąc pod uwagę, że przez bardzo długi czas stopy procentowe pozostawały na relatywnie wyższym poziomie, mamy bardzo powolny proces schodzenia z cenami w pobliże celu inflacyjnego – wyjaśnia członkini Rady Polityki Pieniężnej. – Długookresowa średnia inflacja koszyka usług wynosi około 2 proc., a my obserwujemy 4 proc. z bardzo dużym plusem.

Jak podkreśla, niski poziom inflacji towarów wynikał z dwóch czynników: relatywnie słabego dolara oraz rosnącego napływu towarów z Chin na rynki europejskie.

– Oba czynniki zostały uruchomione poprzez decyzje geopolityczne, czyli pomysł na politykę handlową Stanów Zjednoczonych wobec innych krajów, w tym w szczególności wobec Chin. On, po pierwsze, osłabił dolara, a po drugie, skłonił Chiny do zainteresowania się innymi rynkami zbytu – wyjaśnia prof. Joanna Tyrowicz. – Te dwie decyzje mogą być w równie geopolityczny sposób odwrócone, więc trudno na tym opierać politykę pieniężną. To nie zależy od naszych wewnętrznych, krajowych warunków. Tymczasem wysoka inflacja w koszyku usług to jest coś, co całkowicie zależy od krajowych warunków prowadzenia działalności gospodarczej.

Czytaj również: Nowa strategia Krosna: e-commerce, design i przygotowania do debiutu na GPW

Podstawowym instrumentem polityki pieniężnej pozostają stopy procentowe. W maju 2025 roku referencyjna stopa procentowa NBP wynosiła 5,25 proc. Przez kolejne miesiące była stopniowo obniżana, aby na koniec roku osiągnąć poziom 4 proc. W marcu br. Rada Polityki Pieniężnej obniżyła ją o kolejne 0,25 pp. i obecnie wynosi ona 3,75 proc. 

– W mojej ocenie stopy procentowe powinny być wyższe. Moment dużej niepewności geopolitycznej nie jest właściwy do ich obniżania – uważa członkini RPP. – Pożądany poziom stóp procentowych przy obecnych wskaźnikach gospodarczych to jest mniej więcej 4,5–4,75 proc. Poziom 4,5 proc. jest neutralny w naszej gospodarce, czyli ani nie sprzyja nadmiernie kredytowi, ani go nadmiernie nie ogranicza. Jeżeli przyjmiemy za punkt startu, że jednak cały czas mamy zbyt dużą presję cenową, co się przejawia między innymi w dynamicznym wzroście cen usług, zbyt szybkim w porównaniu do naszej długookresowej średniej, to powinniśmy być raczej w terytorium restrykcyjnym, czyli stopy procentowe powinny być powyżej poziomu neutralnego.